Bursa Organize Sanayi Bölgelerinde Yapısal Darboğazlar, Kurumsal Çözüm Modelleri

Yayın: Güncelleme: 25 dk okuma

Bursa Organize Sanayi Bölgelerinde Yapısal Darboğazlar, Kurumsal Çözüm Modelleri

Bursa Organize Sanayi Bölgelerinde Yapısal Darboğazlar, Kurumsal Çözüm Modelleri ve Stratejik Eylem Raporu

Bursa imalat sanayisi; otomotiv, raylı sistemler, makine, tekstil ve kimya alanlarında Türkiye’nin brüt üretim ve ihracat lokomotifidir. Kent genelinde faaliyet gösteren 17 Organize Sanayi Bölgesi (OSB), Bursa’nın ekonomik gücünü sırtlamasına karşın, sanayi parsellerinin il toplam yüzölçümünün yalnızca binde 8’ini kaplaması ve yoğun kentsel gelişim baskısı altında fiziki olarak sıkışması nedeniyle derin yapısal tıkanıklıklar yaşamaktadır1. Kent içerisindeki imalat faaliyetlerinin yaklaşık %47’sinin OSB rejiminin dışında, plansız yerleşim alanlarına dağılmış 8 bini aşkın tesiste sürdürülmesi3, OSB’lerin iç dinamiklerinde yaşanan altyapı yetersizlikleri, mülkiyet sınırları, çevre kirliliği ve finansmana erişim engelleriyle birleşerek sanayi ekosisteminin dönüşümünü zorunlu kılmaktadır.

Bu rapor; Demirtaş OSB (DOSAB), Bursa OSB (BOSAB), Nilüfer OSB (NOSAB), İnegöl OSB, Kestel OSB, Gürsu OSB, Bursa Teknoloji Sanayi Bölgesi (TEKNOSAB) ve Bursa İhtisas Deri OSB sahalarında yaşanan operasyonel problemleri, kamu kurumlarının (Bursa Valiliği, Bursa Ticaret ve Sanayi Odası – BTSO, Bursa Eskişehir Bilecik Kalkınma Ajansı – BEBKA, Organize Sanayi Bölgeleri Üst Kuruluşu – OSBÜK) politika adımlarını ve sahada uygulanan çözüm modellerini incelemektedir.

Altyapı Sorunları ve Ağ Bağlantıları

Bursa’nın geleneksel sanayi merkezleri (DOSAB, BOSAB, NOSAB, Kestel) ile yeni nesil yüksek teknoloji bölgeleri (TEKNOSAB) arasında iletim hatları, endüstriyel su çevrimi ve yük taşımacılığı lojistiği yönünden belirgin bir yapısal ayrışma bulunmaktadır. Geleneksel OSB’ler yoğun kentsel alanların ortasında kalarak genişleme ve şebeke rehabilitasyon kabiliyetlerini tüketirken, yeni kurulan devasa üretim üsleri mega ölçekli karayolu ve demiryolu iltisak bağlantılarını tamamlama mücadelesi vermektedir.

Elektrik Kapasitesi ve Yenilenebilir Enerji Bağlantı Kısıtları

Bursa imalat sanayisinde enerji arz güvenliği, Türkiye Elektrik İletim A.Ş. (TEİAŞ) trafo merkezlerinin iletim limitlerine dayanmıştır. Özellikle BOSAB ve NOSAB gibi üretim yoğunluğu en üst seviyedeki bölgelerde, 154 kV Beşevler Trafo Merkezi ve muadili ana dağıtım noktalarında yürütülen zorunlu bakım-onarım ve kapasite yenileme çalışmaları nedeniyle katılımcı firmalara sık aralıklarla planlı kesinti tebligatları yapılmaktadır5. Elektrik iletim hatlarındaki gerilim dalgalanmaları ve planlı kesintiler, otomotiv ana ve yan sanayisi ile hassas talaşlı imalat yürüten entegre tesislerde CNC tezgâhlarının durmasına, parça deformasyonlarına ve telafisi yüksek hat maliyetlerine sebep olmaktadır.

Sanayicilerin yükselen şebeke elektrik maliyetlerini düşürmek ve küresel karbon sınır vergisi düzenlemelerine uyum sağlamak amacıyla yöneldiği çatı tipi ve arazi tipi Lisanssız Güneş Enerjisi Santrali (GES) yatırımları ise TEİAŞ’ın iletim kapasitesi kısıtlamalarına çarpmaktadır. TEİAŞ trafo merkezlerinde transformatör kapasitelerinin tükenmesi nedeniyle aylarca yeni lisanssız üretim kapasitesi ilan edilmemiş; bu durum Bursa’daki sanayi kuruluşlarının iletim seviyesinden bağlanmak üzere sunduğu onlarca temiz enerji projesinin teknik değerlendirmeye dahi alınamadan reddedilmesine yol açmıştır7.

Bu kronik enerji darboğazına karşı BOSAB ve DOSAB yönetimleri, bölge içi kapalı şebekelerini çift yönlü besleme sağlayan SCADA kontrollü ring sistemlerine dönüştürerek yerel kesinti risklerini kompanse etmeye çalışmaktadır5. TEKNOSAB ise sıfırdan planlanmış olmanın sağladığı avantajla yüksek kapasiteli bağımsız endüstriyel enerji altyapısını ve yenilenebilir enerji koridorlarını doğrudan üretim parsellerine entegre ederek kesintisiz güç güvencesi tesis etmiştir9.

Endüstriyel Su Arzı ve Atıksu Arıtma Altyapısı

Bursa Ovası ve Nilüfer Havzası genelinde yeraltı su rezervlerinin hızla tükenmesi ve statik su seviyelerinin geçmişe kıyasla kritik derinliklere inmesi, su-yoğun faaliyet gösteren tekstil boyahaneleri ve deri işleme tesisleri için operasyonel bir risk oluşturmaktadır. Devlet Su İşleri (DSİ) ve yerel otoritelerin endüstriyel derin kuyu kullanımlarına yönelik getirdiği debi sınırlamaları ve ruhsat kotaları, sanayide proses suyunun ileri teknolojilerle geri kazanılmasını zorunlu kılmıştır8.

Atıksu arıtımı ve döngüsel su yönetiminde Bursa sanayisinde öne çıkan iki kurumsal uygulama bulunmaktadır. Demirtaş OSB bünyesinde faaliyete geçirilen 25.000 kapasiteli Membran Biyoreaktör (MBR) ve Ters Ozmoz (RO) ileri arıtma ünitesi sayesinde, atıksuyun %65-70’lik kısmı geri kazanılarak yıllık yaklaşık 4 milyon metreküp proses suyu tekstil boyahanelerine demineralize temiz su olarak yeniden iletilmektedir8. Bu kapalı devre model hem Nilüfer Çayı’na yapılan deşarj yükünü radikal şekilde düşürmekte hem de derin yeraltı kuyularından çekilen su miktarını azaltmaktadır8.

Benzer şekilde Gürsu ve Kestel ilçelerinde Uludağ OSB, Kestel OSB, Barakfakih OSB ve münferit sanayi tesislerinin atıksuları Yeşil Çevre Arıtma Tesisi İşletme Kooperatifi çatısı altında toplanmaktadır12. Yılda yaklaşık 34 milyon metreküp atıksuyu arıtarak doğaya veren kooperatif, 2028 stratejik hedefleri doğrultusunda ileri geri kazanım ünitelerini devreye almakta; aynı zamanda bünyesindeki katı atık merkezinde aylık 1.500 ton endüstriyel çamur ve katı atığı geri dönüştürmektedir13. Buna karşın, Bursa İhtisas Deri OSB (Badırga) çevresinde yüksek KOİ, BOİ, iletkenlik ve krom yükü içeren debilerin yoğun işletim dönemlerinde mevcut arıtma kapasitesini aşması, Hançerli havzasındaki tarım arazilerine yönelik taşma şikayetlerini beraberinde getirmektedir15.

Karayolu ve Demiryolu Lojistiği

Bursa sanayisinin dış ticaret taşımacılığı neredeyse bütünüyle karayolu filolarına bağımlıdır. Gemlik Limanı’na yönelik ağır tonajlı konteyner trafiği, Yalova-Bursa karayolu ile kenti çevreleyen ana arterlerde sürekli bir trafik yoğunluğu oluşturmaktadır. Şehirlerarası transit yük trafiği ile OSB personel servislerinin aynı koridorları kullanması, sevkiyat sürelerini uzatmakta ve navlun maliyetlerini yükseltmektedir.

Lojistik tıkanıklıkları aşmak amacıyla TEKNOSAB, Karacabey aksında doğrudan Bursa-İzmir Otoyolu ve Kuzey Marmara Otoyolu bağlantı kavşağı ile entegre biçimde inşa edilmiştir10. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı koordinesinde yürütülen ve BEBKA 2024–2028 Bölge Planı’nda önceliklendirilen Bandırma-Bursa-Yenişehir-Osmaneli Yüksek Standartlı Demiryolu Hattı kapsamında; TEKNOSAB başta olmak üzere ana sanayi merkezlerine demiryolu iltisak (bağlantı) hatlarının yapılması planlanmıştır10. Bu bağlantılar tamamlandığında ağır sanayi ve kimya ürünlerinin doğrudan Gemlik ve Bandırma limanlarına demiryolu ile aktarılması hedeflenmektedir10.

OSB Adı Elektrik Dağıtım Altyapısı Su & Atıksu Yönetim Modeli Lojistik ve Ulaşım Bağlantıları
DOSAB Dağıtım lisanslı SCADA şebekesi; trafo yenileme yatırımları8. MBR + Ters Ozmoz (Yıllık 4 Milyon proses suyu geri kazanımı)8. Çevre yoluna doğrudan çıkış; kent içi servis trafiği darboğazı18.
BOSAB 154 kV TM iletim hat bakımları; planlı kesinti protokolleri5. Merkezi Biyolojik ve Kimyasal Atıksu Arıtma Tesisi12. Kent merkezinde yerleşik; BursaRay entegreli, tır trafiği kısıtlı10.
NOSAB 154 kV Beşevler TM beslemesi; periyodik yük dengelemesi6. NOSAB Endüstriyel Atıksu Arıtma Tesisi19. İzmir Yolu aksı; mesai başlangıç ve bitişlerinde kavşak tıkanıklığı.
Yeşil Çevre (Gürsu-Kestel) Bölgesel dağıtım şebekesi üzerinden sanayi enerjisi arzı. Yeşil Çevre Kooperatifi (34 Milyon kapasite, 1.500 ton/ay katı atık)13. Ankara Yolu koridoru; doğu lojistik hattı transit tır yoğunluğu.
TEKNOSAB Bağımsız yüksek gerilim iletim hatları ve entegre yenilenebilir enerji koridorları9. Sıfır deşarj vizyonlu merkezi ileri biyolojik arıtma sistemleri9. Doğrudan otoyol kavşak bağlantısı; BEBKA 2024-2028 demiryolu iltisak hattı10.
Deri İhtisas OSB Müstakil trafo merkezleri ve yerel endüstriyel dağıtım hatları. Krom ve ağır kimyasal ön arıtmalı merkezi biyolojik arıtma tesisi15. Bursa-Çanakkale karayolu üzerinden ulaşım; tali yol bağlantıları.

Hukuki ve Bürokratik Süreçler: Mülkiyet, Tahsis ve Mevzuat Rejimi

Türkiye’de organize sanayi bölgelerinde arsa spekülasyonunu engellemek, atıl sanayi alanlarını üretime kazandırmak ve tahsis süreçlerinde şeffaflığı artırmak amacıyla mevzuatta köklü yapısal değişikliklere gidilmiştir. Bu dönüşüm bürokratik denetimi artırırken, yatırımını ekonomik dalgalanmalar nedeniyle tamamlayamayan firmalar açısından ağır cezai yaptırımlar doğurmuştur.

5 Eylül 2024 Yönetmelik Değişikliği ve MEYDİP Tahsis Rejimi

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından 5 Eylül 2024 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Organize Sanayi Bölgeleri Uygulama Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik, parsel mülkiyeti ve tahsis rejiminde köklü bir reform başlatmıştır20. Yeni düzenleme ile OSB yönetimlerinin kapalı devre yürüttüğü tahsis uygulamalarına son verilmiş; tüm boş ve iptal edilen sanayi parsellerinin Bakanlığın Mekânsal Yönetim Dijital Platformu (MEYDİP) üzerinden harita tabanlı olarak kamuoyuna ilan edilmesi ve tahsislerin Bakanlık temsilcisinin katıldığı ihale yöntemiyle yapılması zorunlu kılınmıştır21.

Yönetmelik, parsel tahsis hakkının üçüncü kişilere devredilmesini kesin bir dille yasaklamıştır22. Tahsis hakkının devrine yalnızca; tahsis yapılan gerçek kişinin veya şirketin paylarının tamamına sahip olduğu tüzel kişiliğe aktarımı, miras yoluyla intikal veya şirketin tasfiyesi halinde ortaklara devir gibi son derece dar kapsamlı hallerde izin verilmiştir22. Katılımcı şirketlerin kontrol yapısını değiştirebilecek %49’u aşan pay ve ortaklık değişiklikleri ise doğrudan Bakanlık makamının iznine ve harca bağlanmıştır20.

Geçici 12. Madde Kapsamında Süre Uzatımları ve Kademeli Mali Yaptırımlar

Yatırım taahhütlerini yerine getiremeyen ve mevzuatın tanıdığı yasal süreleri tüketen sanayiciler için Yönetmeliğe Geçici 12. Madde eklenmiştir21. Buna göre, 5 Eylül 2024 tarihinden önce tahsis sürelerinin tamamını doldurmuş ancak Yapı Ruhsatı, Yapı Kullanma İzin Belgesi veya İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatı alamamış firmalara, 31 Ocak 2025 tarihine kadar MEYDİP üzerinden başvurmaları kaydıyla Bakanlık tarafından azami 3 yıla kadar son bir ek süre tanınmıştır21. Belirlenen son tarihe kadar başvuru yapmayan katılımcıların parsel tahsislerinin OSB yönetimleri tarafından koşulsuz iptal edilmesi hükme bağlanmıştır21.

Tanınan bu ek süre sanayiciye bedelsiz sağlanmamış; firmaların inşaat ve ruhsat aşamalarına göre kademelendirilen aylık süre uzatım ücretleri ihdas edilmiştir20. İlk 6 ayı muaf tutulan uygulamada, sonraki her ay için güncel parsel tahsis bedeli üzerinden hesaplanan ağır mali yaptırımlar katılımcıların nakit dengesini sarsmaktadır20:

Katılımcının Yapılaşma ve İzin Düzeyi İlk 6 Ay Durumu 6 Ay Sonrası Aylık Ceza ve İzin Bedeli Oranı Mevzuat Dayanağı
Geçerli Yapı Ruhsatı Olmayanlar Ücretsiz21 Parsel Alanı Güncel Tahsis Bedeli %0,5 / Ay OSB Uyg. Yön. Geçici Madde 1220
Yapı Ruhsatı Alınmış, İskânı Olmayanlar Ücretsiz21 Parsel Alanı Güncel Tahsis Bedeli %0,1 / Ay OSB Uyg. Yön. Geçici Madde 1221
İskânı Alınmış, Çalışma Ruhsatı Olmayanlar Ücretsiz21 Parsel Alanı Güncel Tahsis Bedeli %0,05 / Ay OSB Uyg. Yön. Geçici Madde 1221
Yasal Sürede Başvuru Yapmayan Katılımcılar Uygulanmaz Parsel Tahsisinin OSB Tarafından Derhal İptali OSB Uyg. Yön. Madde 6020

Tapuda Bağımsız Bölüm Oluşturma Yasağı ve İmar Kısıtları

Mevzuatın getirdiği diğer bir kısıtlama, sanayi parsellerinde yer alan fabrika ve tesislerin tapu kütüğünde hiçbir surette kat mülkiyeti veya bağımsız bölüm oluşturulamayacağı kuralıdır25. Katılımcı sanayicilerin işletme binalarının atıl kalan bloklarını tapuda ayırarak satması, ayrı mülkiyet tesis etmesi veya bağımsız gayrimenkul olarak tescillemesi hukuken engellenmiştir25. Bu kısıt, üretim hacmini daraltarak bina fazlasını nakde dönüştürmek isteyen imalatçıların varlık rasyonalizasyonunu imkânsız kılmaktadır.

İmar parametrelerinde ise ortak kullanım alanlarının büyüklüğüne göre sanayi parsellerine uygulanan Emsal (KAKS) değerleri sıkı kurala bağlanmıştır22. Bölge büyüklüğünün en az %5’inin ortak alan olarak ayrılması halinde emsal 0.70; en az %10 ortak alan ayrılması halinde emsal 1.00 olarak uygulanmakta; idari binaların toplam inşaat alanı imalat ünitesi inşaat alanının %25’ini aşamamaktadır22.

Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) ve çevre izin süreçlerinde ise Çevre Kanunu kapsamında 2025 yılı yeniden değerleme oranlarıyla artırılan ağır idari yaptırımlar (arıtma tesisi kurmayan veya taahhütnamelere aykırı davranan tesislere yüz binlerce liradan milyonlarca liraya ulaşan cezalar) nedeniyle bürokratik onay mekanizmaları daha katı denetim süreçlerine tabi kılınmıştır26.

Finansal Yapı, Aidat Rejimi ve Kredilendirme Kısıtları

Makroekonomik dalgalanmalar, artan sermaye maliyeti ve ticari kredi faizlerinin yüksekliği, Bursa OSB’lerinde üretim yapan firmaların sabit işletme ve yatırım sermayesi yönetimini güçleştirmektedir.

Aidat Yükleri, Katılım Payları ve Fiyat Şeffaflığı

OSB yönetimlerinin bölge genel altyapısını, aydınlatma ağlarını, güvenlik teşkilatını, itfaiye teşkilatını ve arıtma operasyonlarını sürdürebilmek adına katılımcılardan tahsil ettiği aidat ve amortisman katılım payları, firmaların genel idari gider kalemleri arasında belirgin bir büyüklüğe ulaşmıştır27. Özellikle arıtma tesisi ortak işletme maliyetlerinin paylaştırılmasında; kimya, boyahane ve kaplama sektöründe faaliyet gösteren su-yoğun firmalar ile mekanik montaj veya ambalaj faaliyeti yürüten kuru sanayi kolları arasında atıksu kirlilik yükü (KOİ/BOİ) katsayılarının hesaplanması noktasında itirazlar yaşanmaktadır27. Katılımcı firmalar, yönetimlerin bütçe harcamalarını ve birim maliyet kalemlerini yeterince şeffaf paylaşmadığından yakınmaktadır27.

Bu güven ve şeffaflık sorununu çözmek amacıyla BOSAB ve NOSAB gibi kurumsallaşmış OSB’ler dijital portal uygulamalarına geçiş yapmıştır27. Katılımcı işletmelerin abone sayaçlarından çekilen anlık elektrik, su ve atıksu verileri ile bölge genel idare giderleri ERP tabanlı sistemler üzerinden detaylandırılarak katılımcı portallarına yansıtılmaktadır27. Yıllık bağımsız mali denetim raporlarının genel kurullarda kalem kalem oylanması ve harcama sapma analizlerinin şeffaf biçimde sunulması, aidat tahsilatındaki uyuşmazlıkları ve itiraz süreçlerini azaltmıştır27.

4562 Sayılı Kanun Madde 15 ve Bankacılık Teminat Çıkmazı

Bursa sanayicisinin uzun vadeli yatırım ve işletme kredisi temininde karşılaştığı en temel yapısal tıkanıklık, 4562 sayılı Organize Sanayi Bölgeleri Kanunu’nun 15. maddesindeki mülkiyet ve rehin sınırlamalarıdır28. Kanun koyucu, sanayi parsellerinin amacından sapmasını ve spekülatif sermayenin eline geçmesini önlemek amacıyla OSB arazileri üzerindeki ipotek tesisini ve cebri icra süreçlerini ağır kurallara bağlamıştır29:

  1. Rehin Alacaklısı Sınırı: Sanayi parselleri üzerinde yalnızca bankalar, kredi kuruluşları ve kamu kurumları lehine ipotek tesis edilebilmektedir29.
  2. İcra Satışında Alıcı Niteliği: Kredi borcunun ödenememesi sebebiyle ipoteğin paraya çevrilmesi gerektiğinde, icra dairesince düzenlenen açık artırmaya yalnızca “OSB’nin kuruluş protokolünde öngörülen sektör şartlarını taşıyan ve katılımcı sıfatı kazanabilecek” gerçek veya tüzel kişiler katılabilmektedir29.
  3. OSB’nin Ön Alım Hakkı: İhale sonucunda taşınmaz satılamazsa veya katılımcı şartlarını taşımayan durumlar doğarsa, OSB yönetimi arsayı cari tahsis bedeli üzerinden geri alma yetkisine sahiptir25.

Bu yasal çerçeve, ticari bankaların risk yönetimi birimleri tarafından “düşük likidite” ve “paraya çevrilmesi kısıtlı teminat” olarak değerlendirilmektedir. Bankalar, OSB içerisinde milyonlarca dolar inşaat ve makine yatırımı yapılmış modern fabrika binalarına ekspertiz değerinin çok altında teminat katsayıları uygulamakta veya ipotek haricinde şirket ortaklarından ilave şahsi kefalet ve OSB dışı gayrimenkul ipoteği talep etmektedir. Bu mekanizma, Bursa sanayicisinin fabrikasını tam değeriyle finansal kaldıraca dönüştürmesini engelleyerek işletme sermayesi darlığını derinleştirmektedir.

Girişim Sermayesi ve Alternatif Fonlama Modelleri

Geleneksel banka kredilerindeki ipotek kısıtları karşısında Bursa Ticaret ve Sanayi Odası (BTSO) öncülüğünde yeni finansal enstrümanlar kurgulanmıştır31. TEKNOSAB bünyesinde kurulan ve Cumhurbaşkanlığı tarafından referans proje olarak gösterilen Girişim Sermayesi Yatırım Fonu (GSYF) modeli, altyapı ve lojistik tesislerin (TEKNOSAB Lojistik Teknopark gibi) doğrudan kurumsal fonlar ve sanayici ortaklıkları üzerinden finanse edilmesini sağlamaktadır31. Bu yöntem, sanayi parsellerini banka ipoteği altına sokmadan sermaye piyasası araçları üzerinden likidite yaratılmasına zemin hazırlamaktadır31.

İşgücü, Kentsel Entegrasyon ve Mekânsal Ölçek Sorunları

Bursa sanayisi yüksek katma değerli dijital ve yeşil teknolojilere uyum sağlamaya çalışırken; nitelikli insan kaynağı profili, çalışan lojistiği ve parsellerin mekânsal ölçek sınırları verimliliği aşağı çekmektedir.

Nitelikli Mavi ve Gri Yaka İşgücü Açığı

Bursa’nın lokomotifi olan otomotiv ana sanayisinde batarya, elektrikli ve hibrit motor teknolojilerine geçiş yapılması; makine sektöründe CNC, mekatronik ve robotik otomasyonun standartlaşması; tekstilde ise teknik elyaf üretiminin artması işgücü piyasasında ciddi bir beceri uyuşmazlığı doğurmuştur33. İmalat sanayisinde konvansiyonel vasıfsız mavi yaka personelden ziyade, dijital okuryazarlığı bulunan, otomasyon yazılımı ve teknik çizim okuyabilen “gri yaka” (teknik lise ve meslek yüksekokulu mezunu nitelikli uzman operatör ve tekniker) açığı kronik seviyeye ulaşmıştır33.

Bu operasyonel darboğazı aşmak adına BTSO çatısı altında geliştirilen mesleki eğitim ekosistemi Türkiye çapında model teşkil etmektedir. BTSO Mesleki Yeterlilik Sınav ve Belgelendirme Merkezi (MESYEB), Türkiye’nin 54 ilinde otomotiv, metal, enerji, kimya ve lojistik başta olmak üzere 110 meslek dalında 95 bini aşkın çalışanı uluslararası akreditasyona sahip mesleki yeterlilik belgesi sahibi yapmıştır33. Merkez bünyesinde elektrikli, hibrit ve otonom araçlara yönelik açılan Yeni Nesil Araç Mükemmeliyet Merkezi ile dönüşen otomotiv yan sanayisinin teknik operatör ihtiyacı karşılanmaktadır33.

Diğer yandan BUTGEM (Bursa Teknoloji Geliştirme Merkezi), Bursa Uludağ Üniversitesi Gemlik Asım Kocabıyık Meslek Yüksekokulu ve sanayi kuruluşları ile entegre çalışarak CNC programlama, endüstriyel otomasyon ve elektrikli araç elektroniği alanlarında yoğun meslek edindirme programları yürütmekte; sanayiciye işe hazır belgeli işgücü temin etmektedir34.

Personel Servis Maliyetleri ve Toplu Ulaşım Entegrasyonu

Bursa’nın doğu (Kestel, Gürsu, İnegöl) ve batı (Nilüfer, BOSAB, NOSAB, TEKNOSAB) akslarına dağılmış OSB’lerinde çalışan yüz binlerce işçinin taşınması, her gün binlerce personel servis minibüsü ve otobüsünün aynı zaman diliminde trafiğe çıkmasına neden olmaktadır18. Bu durum Ankara Yolu, Mudanya Yolu ve İzmir Yolu koridorları ile çevre yollarında yoğun trafik sıkışıklıkları yaratırken, akaryakıt giderleri firmaların maliyet yapısı üzerinde ağır bir genel gider yükü oluşturmaktadır18.

Bursa Büyükşehir Belediyesi, bu lojistik ve trafik yükünü hafifletmek adına yaklaşık 60 milyar TL yatırım büyüklüğüne sahip 20,61 kilometrelik yeni raylı sistem koridorunu projelendirmiştir18. Proje üç ana etaptan oluşmaktadır:

  • Terminal-Demirtaş Tramvay Hattı: T2 hattının Terminal istasyonundan ayrılarak Alaşarköy üzerinden Demirtaş Organize Sanayi Bölgesi’ne (DOSAB) uzanan 3,83 km’lik 3 istasyonlu hat doğrudan sanayi çalışanlarını taşımayı amaçlamaktadır18. DOSAB bölgesindeki çalışan servislerinin kademeli olarak raylı sisteme yönlendirilmesi planlanmaktadır18.
  • Üçevler-Terminal Raylı Hattı: 13,49 km uzunluğunda ve 9 istasyonlu bu ana omurga, mevcut BursaRay M1 ve M2 hatlarını kuzey-güney aksında keserek aktarma imkânı sunacak ve işçi yerleşim alanlarını üretim üsleriyle bağlayacaktır18.
  • Çalı-Üçevler Hattı: 3,29 km’lik hat ile Nilüfer’in üretim havzaları ile gelişen konut koridorları entegre edilecektir18.

Parsel Ölçek Yetersizliği ve KOBİ OSB Dönüşümü

Bursa sanayisinin en temel mekânsal ikilemi ölçek ekonomisinde ortaya çıkmaktadır. İl genelinde 17 organize sanayi bölgesi bulunmasına rağmen, bu bölgelerin tamamında 15.000 metrekarenin üzerinde sadece 146 sanayi parseli bulunmaktadır1. Geleneksel OSB’ler geçmişte küçük ve parçalı parseller halinde planlandığından, küresel otomotiv, yeşil enerji donanımları veya mega depolama yatırımlarının ihtiyaç duyduğu tek katta akışkan üretim sağlayan büyük ölçekli tesisler kurulabilmesi imkânsız hale gelmiştir1. Diğer tarafta ise kent merkezindeki mahalle aralarında ve plansız bölgelerde sıkışmış 8 bini aşkın KOBİ, fiziki yetersizlikler sebebiyle modern üretim standartlarını uygulayamamaktadır3.

Bu darboğaza iki kademeli bir stratejik model uygulanmaktadır:

  • TEKNOSAB Mega Parsel Yaklaşımı: Karacabey mevkiinde kurulan TEKNOSAB’da tüm parseller asgari 15.000 metrekare taban alanı standardıyla projelendirilmiş; tek katta 150.000 metrekareye varan kapalı alanlarda yüksek verimli ve otomasyona dayalı ölçekli üretim tesisleri faaliyete geçirilmiştir1.
  • TEKNOSAB KOBİ OSB Projesi: Bursa Valiliği koordinasyonunda ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı onayıyla TEKNOSAB genişleme alanında başlatılan proje ile kent içindeki plansız alanlarda üretim yapan 5 bin ila 7 bin imalatçı KOBİ’nin planlı sanayi ekosistemine taşınması hedeflenmektedir1. Modüler fabrikalar şeklinde hazır inşa edilecek bu alanlarda; gıda ihtisas kümelenmesi, inşaat depolama merkezleri ve makine imalat atölyeleri tek bir merkezi altyapı, arıtma ve finansal yönetim çatısı altında toplanacaktır9. Proje bölgesinde çalışanların barınma ihtiyacını karşılamak üzere etaplar halinde 30.000 konutluk entegre bir uydu kent kurgulanmaktadır1.
Parametre ve Kriterler Geleneksel Kent İçi OSB’ler (DOSAB, BOSAB, NOSAB) Yeni Nesil Sanayi Havzaları (TEKNOSAB / KOBİ OSB)
Parsel Büyüklük Dağılımı Parsellerin büyük kısmı küçük ölçekli; 17 OSB’de 15.000 üstü sadece 146 parsel mevcut1. Bütün parseller ; tek katta kapalı alana sahip mega fabrikalar1.
Çalışan Lojistiği Binlerce özel servis minibüsüne bağımlılık; yüksek çevre yolu trafik yoğunluğu18. Sanayi alanına komşu 30.000 konutluk entegre yaşam alanı ve raylı bağlantı planı1.
Kentsel Konumlanma Meskun konut alanları ile iç içe geçmiş; fiziki genişleme imkânı bulunmayan sahalar10. Karacabey aksında otoyol ve liman koridorunda, kentsel yerleşimden izole genişleme alanı10.
Hedeflenen Firma Profili Yerleşik ana sanayi, tekstil boyahaneleri, makine ve otomotiv tedarikçileri8. İleri teknoloji küresel üreticileri ve kent merkezinden taşınan 5-7 bin imalatçı KOBİ1.

Çevresel Riskler, Havza Yönetimi ve Yeşil Dönüşüm

Bursa imalat sanayisinin sürdürülebilirlik ajandası; yerel ölçekte Nilüfer Çayı Havzası’ndaki kirlilik ve Marmara Denizi Koruma Eylem Planı, küresel ölçekte ise Avrupa Birliği Yeşil Mutabakatı kapsamındaki Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM / CBAM) baskısıyla şekillenmektedir.

Nilüfer Çayı Havza Kirliliği ve Kaçak Deşarj Denetimleri

Uludağ’ın güney yamaçlarından temiz bir kaynak olarak doğan Nilüfer Çayı, Bursa Ovası’nı geçip sanayi ve yerleşim alanlarını kat ettikten sonra deşarj noktalarında yapılan ölçümlerde “IV. Sınıf (Aşırı Kirlenmiş Su)” niteliğine düşmektedir11. Akarsudaki kirlilik yükü yalnızca evsel ve biyolojik atıklardan ibaret olmayıp; tekstil terbiyesi, kimyasal kaplama ve deri tabaklama işlemlerinden gelen toksik ağır metaller, yüksek elektriksel iletkenlik (tuzluluk), kimyasal oksijen ihtiyacı (KOİ) ve sentetik boyar madde kaynaklı yoğun renk konsantrasyonunu barındırmaktadır11. Suyun bu derece kirlenmesi, nehir yatağından kaçak motorlarla su çekilerek yürütülen tarımsal sulamayı ve gıda güvenliğini doğrudan tehdit etmektedir11.

Kirliliğin kritik kaynağını, OSB arıtma tesislerinin kapasite aşımı dönemlerinde devreye giren bypass hatları ile OSB rejimi dışında faaliyet gösteren plansız sanayi tesislerinin doğrudan akarsu yatağına yaptığı kaçak deşarjlar oluşturmaktadır4.

Bursa Valiliği koordinesinde; Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü ile BUSKİ ekipleri havza boyunca 24 saat esasına dayalı sürekli atıksu izleme sistemleri (SAİS), termal kameralı insansız hava araçları ve habersiz gece denetimleri icra etmektedir12. 2872 sayılı Çevre Kanunu kapsamında 2025 yılı idari para cezaları arıtma tesisini kurmayan, çalıştırmayan veya standart dışı atık boşaltan sanayi kuruluşları için yüz binlerce liradan başlayıp 2 milyon TL’nin üzerindeki üst limitlere kadar yükseltilmiştir26. Bursa Sanayicileri ve İşinsanları Derneği (BUSİAD) ve akademik odalar, münferit cezaların kirliliği önlemede yetersiz kaldığını vurgulayarak Valilik, belediyeler, OSB yönetimleri ve üniversitelerin ortak icra yetkisine sahip olacağı özerk bir “Nilüfer Çayı Havza Komisyonu” kurulması gerektiğini savunmaktadır12.

Yeşil OSB Sertifikasyonu ve Uluslararası Yeşil Dönüşüm

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ile Türk Standardları Enstitüsü (TSE) koordinasyonunda ve Dünya Bankası finansman desteğiyle yürütülen “Yeşil OSB” sertifikasyon programında Bursa, Türkiye’nin pilot uygulama alanı konumundadır40. Bursa OSB (BOSAB) ve Nilüfer OSB (NOSAB), teknik kriterleri eksiksiz tamamlayarak Türkiye’de tescilli ilk “Yeşil OSB Sertifikası” sahibi sanayi bölgeleri arasında yer almıştır41.

Yeşil OSB standartları çerçevesinde sanayi bölgelerinde şu temel parametrelerin karşılanması zorunlu tutulmaktadır:

  1. Su ayak izinin düşürülmesi ve arıtılan proses suyunun en az %40-50 oranında sanayi üretiminde yeniden döngüye sokulması,
  2. Bölge içi enerji tüketiminde çatı GES ve yenilenebilir kaynak payının asgari eşiklere ulaştırılması,
  3. Sıfır Atık Yönetim Sistemi belgelendirmesinin tamamlanması ve endüstriyel simbiyoz (bir fabrikanın atığının diğerinin girdisi olması) projelerinin geliştirilmesi,
  4. Sera gazı emisyonlarının kurumsal bazda doğrulanması ve karbon yoğunluğunun azaltılması.

DOSAB’ın atıksuyunun %70’ini membran filtrasyonla geri kazandırarak tekstil sanayisine yılda 4 milyon su sağlaması8 ile Yeşil Çevre Kooperatifi’nin aylık 1.500 ton endüstriyel arıtma çamuru ve katı atığı geri dönüştürerek bertaraf etmesi14, yeşil dönüşümün sahadaki en belirgin endüstriyel simbiyoz örnekleridir. Bu sertifikasyonlar ve sürdürülebilirlik yatırımları, Avrupa Birliği pazarına çalışan otomotiv tedarikçileri ve tekstil ihracatçılarının Karbon Sınır Vergisi (CBAM) cezalarından muaf tutulması için vazgeçilmez bir teknik kalkan işlevi görmektedir.

Stratejik Çözüm Mimarisi ve Kurumsal Eylem Planı

Bursa sanayisinin sürdürülebilir, hukuken korunaklı ve yüksek katma değerli bir üretim yapısına evrilebilmesi amacıyla merkezi idare, yerel yönetimler ve meslek kuruluşları nezdinde uygulanması gereken stratejik öncelikler aşağıda bütüncül olarak tanımlanmıştır:

Havza Bazlı Döngüsel Su Yönetimi ve Zorunlu Proses Suyu Standardı

Nilüfer Çayı Havzası’ndaki su krizini kalıcı olarak çözebilmek adına kentin doğu ve batı sanayi akslarındaki tüm münferit arıtma tesisleri bölgesel entegre bir yönetim modeline kavuşturulmalıdır. DOSAB bünyesinde başarıyla işletilen MBR ve Ters Ozmoz teknolojilerinin, Gürsu-Kestel Yeşil Çevre Arıtma Kooperatifi ve Hasanağa-Kayapa OSB arıtma hatlarında da eşgüdümlü olarak yaygınlaştırılması şarttır8. Arıtılmış ve mineral değerleri dengelenmiş atıksuların proses suyu olarak boyahane ve terbiye tesislerine verilmesi yasal zorunluluk haline getirilmeli; karşılığında sanayicilerin yeraltı derin su çekim kuyuları mühürlenerek havzanın hidrolojik dengesi yeniden tesis edilmelidir8.

4562 Sayılı Kanun Kapsamında Teminat ve İpotek Esnekliği

4562 sayılı Kanun’un 15. maddesindeki ipotek kısıtlarının bankacılık sektörü nezdinde yarattığı kredi risk primini düşürmek amacıyla yasal bir düzenleme yapılmalıdır29. Kredi borcunun temerrüde düşmesi ve parselin icra satışına çıkması durumunda, Organize Sanayi Bölgeleri Üst Kuruluşu (OSBÜK) veya Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı garantörlüğünde bir “Tescilli Sanayici Alıcı Havuzu” oluşturulmalıdır29. İpotekli taşınmazın sadece OSB bünyesindeki kısıtlı alıcılar arasında değerinin çok altında satılmasının önüne geçilmeli; OSB yönetiminin geri alım hakkı piyasa ekspertiz bedeli üzerinden güvenceye bağlanarak bankaların OSB binalarına tam teminat değeri vermesi sağlanmalıdır25.

MEYDİP Geçişinde Kademeli İnşaat Teşviki ve Ruhsat Kolaylığı

5 Eylül 2024 Yönetmeliği’nin Geçici 12. maddesi kapsamında sanayicilere tanınan sürenin sonuna yaklaşılırken, inşaat maliyet endekslerindeki artışlar ve finansman darlığı nedeniyle yapılaşmasını tamamlayamayan firmalara doğrudan tahsis iptali yerine yatırım ilerleme yüzdesine endeksli bir geçiş rejimi getirilmelidir20. Yapı ruhsatı almış ve temel inşaatını asgari %30 seviyesinde tamamlamış katılımcılara tahakkuk ettirilen aylık %0,5’lik ağır süre uzatım ücretleri, firmanın inşaat harcamalarına mahsup edilecek biçimde bloke hesaplarda tutulmalı; böylece ödenen yaptırım bedelleri doğrudan sanayi yatırımının tamamlanmasında finansal kaynak olarak kullanılmalıdır20.

KOBİ OSB ile Plansız Sanayinin Tasfiyesi ve Finansman Modeli

Bursa sanayisinin %47’sini temsil eden plansız alanlardaki işletmelerin kent dışına tahliyesi yalnızca bir imar meselesi olarak değil, kentsel dönüşüm ve afet güvenliği hamlesi olarak ele alınmalıdır4. BTSO’nun TEKNOSAB genişleme sahasında başlattığı KOBİ OSB hamlesinde yer alacak 5 bin ila 7 bin işletme için kamu bankaları ve KOSGEB işbirliğiyle sıfır faizli, 10 yıl vadeli “Kentsel Sanayi Taşınma ve Yeşil Dönüşüm Kredisi” mekanizması kurulmalıdır1. Taşınan sanayicilerin boşalttığı şehir içi alanlar rant amaçlı imara açılmamalı, doğrudan kentsel yeşil donatı ve deprem toplanma alanlarına dönüştürülmelidir43.

Raylı Sistem Ulaşımı ve Demiryolu İltisak Hatlarının Önceliklendirilmesi

Bursa Büyükşehir Belediyesi’nin projelendirdiği Çalı-Terminal-Demirtaş (DOSAB) raylı sistem hattının Terminal-DOSAB tramvay uzatması, çalışan servis trafiğini acilen soğurabilmek adına Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı Yatırım Programı’na ivedilikle dahil edilerek dış finansman onayları hızlandırılmalıdır18. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı ise BEBKA 2024–2028 Bölge Planı doğrultusunda, TEKNOSAB sanayi havzasını Bandırma ve Gemlik limanlarına bağlayacak demiryolu iltisak hatlarını tamamlayarak karayolu tır yoğunluğunu raylı lojistik koridorlarına aktarmalıdır10.

Blog Makalesi Özeti ve Sosyal Medya İçerik Serisi

Blog Makalesi Özeti: Sanayinin Başkentinde Yol Ayrımı

  • Giriş ve Genel Durum: Bursa, Türkiye’nin sanayi devi olarak 17 Organize Sanayi Bölgesi ile devasa bir ekonomik hacim üretmesine rağmen, sanayi parselleri toplam il yüzölçümünün yalnızca binde 8’inde (%0,8) hapsolmuş durumdadır1. Sanayi üretiminin yaklaşık %47’sinin OSB rejiminin dışında, plansız alanlardaki 8 bini aşkın işletmede yürütülmesi; trafikten çevre kirliliğine, mülkiyet uyuşmazlıklarından enerji krizlerine kadar kenti derinden sarsmaktadır3.
  • Altyapı ve Su Krizi: Nilüfer Çayı’nın kirlilik seviyesinin IV. Sınıfa (aşırı kirlenmiş) düşmesi ve yeraltı su seviyelerinin gerilemesi karşısında DOSAB, MBR ve Ters Ozmoz teknolojisiyle atıksuyunun %70’ini geri dönüştürerek tekstil boyahanelerine yılda 4 milyon temiz proses suyu sağlamakta; Yeşil Çevre Kooperatifi ise yılda 34 milyon atıksu arıtıp ayda 1.500 ton katı atığı geri kazanmaktadır8.
  • Mevzuat Depremi: 5 Eylül 2024 tarihli OSB Yönetmeliği değişikliği ile sanayi arazilerinde arsa spekülasyonu tamamen yasaklanmış, tüm tahsisler MEYDİP platformu üzerinden şeffaf ihaleye bağlanmıştır20. Ruhsat alamayan katılımcılara Geçici 12. Madde uyarınca 31 Ocak 2025’e kadar son başvuru imkânı verilirken, gecikilen her ay için parsel tahsis bedelinin %0,5’ine varan süre uzatım ücretleri uygulanmaktadır20.
  • Ölçek Paradoksu ve Finansman Kısıtı: 17 OSB’de 15.000 ‘nin üzerinde sadece 146 parselin bulunması sanayide ölçek büyütmeyi engellerken; 4562 sayılı Kanun’un 15. maddesindeki ipotek ve icra kısıtları bankaların OSB gayrimenkullerini teminat kabul etmesini zorlaştırmaktadır1. TEKNOSAB, tüm parsellerini 15.000 üzerinde planlayarak ve Girişim Sermayesi Yatırım Fonu modelini hayata geçirerek bu tıkanıklığa alternatif üretmiştir1.
  • Gelecek Vizyonu: BTSO’nun onaylanan genişleme alanında 5 bin ila 7 bin plansız işletmeyi taşımayı hedeflediği TEKNOSAB KOBİ OSB projesi ve 30.000 konutluk uydu kent hamlesi ile Bursa Büyükşehir Belediyesi’nin DOSAB servis yükünü raylara taşıyacak 60 milyar TL’lik Çalı-Demirtaş raylı sistem yatırımı Bursa sanayisinin kurtuluş reçetesidir1.

Alıntılanan çalışmalar

  1. BTSO Başkanı Burkay Bursa OSB’de iş dünyası ile buluştu, https://www.bursadabugun.com/haber/btso-baskani-burkay-bursa-osb-de-is-dunyasi-ile-bulustu-1949661.html
  2. Bursa tarım kenti mi?, https://www.bursagorus.com.tr/ekonomi/bursa-tarim-kenti-mi-h1993.html
  3. İbrahim BURKAY – BTSO Ekonomi, https://btsoekonomi.com/upload/483353-1664960482.pdf
  4. Nilüfer Çayı temiz aksın diye Bursa harekete geçti! – ŞehirMedya, https://www.sehirmedya.com/manset-haberler/nilufer-cayi-temiz-aksin-diye-bursa-harekete-gecti-339166
  5. Planlı Elektrik Kesintileri – BOSB: Bursa Organize Sanayi Bölgesi, https://www.bosb.org.tr/bosb-duyuru-228-planli_elektrik_kesintileri.html
  6. 2025 dağıtım bedeli – Nosab | Nilüfer Organize Sanayi Bölgesi, http://www.nosab.org.tr/etkinlik/2025-dagitim-bedeli/tr
  7. TEİAŞ, Kasım 2025 Lisanssız Kapasite Tahsisi Duyurusu, https://enerjiajansi.com.tr/lisanssiz-kapasite-tahsisi-duyurusu/
  8. Bursa’da fabrikaların atık suyu arıtılarak tekstil boyahanelerinde, https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/bursada-fabrikalarin-atik-suyu-aritilarak-tekstil-boyahanelerinde-yeniden-kullaniliyor/3351092
  9. TEKNOSAB KOBİ Gıda OSB, https://teknosab.org.tr/ekosistem/kobi-gida-osb
  10. Bursa sanayisinin yeni yüzü: TEKNOSAB – Eko Haber, https://www.ekohaber.com.tr/bursa-sanayisinin-yeni-yuzu-teknosab
  11. nilüfer çayı kirliliğine ilişkin gözlem, analiz ve öneriler, https://www.sualtigazetesi.com/nilufer-cayi-kirliligine-iliskin-gozlem-analiz-ve-oneriler/
  12. ‘Nilüfer Çayı’nı hep birlikte kurtarabiliriz’ – Bursa – Ekonomi Gazetesi, https://www.ekonomigazetesi.com/sehirler/nilufer-cayini-hep-birlikte-kurtarabiliriz-62657
  13. Bursa’da Atık Suyun Geri Kazanımı İçin Proje – Son Dakika, https://www.sondakika.com/amp/haber-bursa-da-atik-suyun-geri-kazanimi-icin-proje-19329141/
  14. Su arıtma tesisindeki merkezde sanayicinin katı atığı da geri, https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/su-aritma-tesisindeki-merkezde-sanayicinin-kati-atigi-da-geri-donusturuluyor/3758642
  15. Bursa’da arıtma tesisi krizi: Kanalizasyon suları tarım arazilerine yayıldı, https://www.youtube.com/shorts/JgtRnbm2axA
  16. TEKNOSAB — Üreten Türkiye’nin Yüksek Teknoloji Üssü, https://teknosab.org.tr/
  17. Bursa Eskişehir Bilecik Kalkınma Ajansı (BEBKA) 2024, https://bebka.org.tr/wp-content/uploads/2025/01/2024-2028-BURSA-ESKISEHIR-BILECIK-BOLGE-PLANI.pdf
  18. Bursa’da ulaşımın rotası 60 milyar liralık raylı hat ile değişiyor, https://www.emlaknews.com.tr/haberler/bursada-ulasimin-rotasi-60-milyar-liralik-rayli-hat-ile-degisiyor/
  19. Atıksu Arıtma Tesisimizin – Nosab | Nilüfer Organize Sanayi Bölgesi, http://www.nosab.org.tr/hizmet/atiksu-aritma-tesisi/tr
  20. Organize Sanayi Bölgeleri ile İlgili Diğer İşler – tüsayder, https://tusayder.org/organize-sanayi-bolgeleri-ile-ilgili-diger-isler/
  21. Konu Sayı Sayın SANAYİCİMİZ, 20.01.2025 OSB Uygulama, https://www.nosab.org.tr/picture/dosya/bilgilendirme-nosabpdf15.pdf
  22. Organize Sanayi Bölgeleri Uygulama Yönetmeliği 05.09.2024, https://abglobal.tr/organize-sanayi-bolgeleri-uygulama-yonetmeligi-05-09-2024/
  23. Organize Sanayi Bölgeleri Uygulama Yönetmeliğinde Değişiklik, https://orgtr.org/organize-sanayi-bolgeleri-uygulama-yonetmeliginde-degisiklik-yapilmasina-dair-yonetmelik/
  24. OSB Uygulama Yönetmeliği Değişikliği ve Süre Uzatımı Hakkında, https://uludagosb.tr/duyurular/osb-uygulama-yonetmeligi-degisikligi-ve-sure-uzatimi-hakkinda-onemli-duyuru/
  25. Organize Sanayi Bölgeleri Uygulama Yönetmeliğinde Kapsamlı, https://www.osbhukuku.com/post/organize-sanayi-b%C3%B6lgeleri-uygulama-y%C3%B6netmeli%C4%9Finde-kapsaml%C4%B1-de%C4%9Fi%C5%9Fiklikler
  26. 2872 sayılı çevre kanunu uyarınca verilecek idari para cezaları, https://webdosya.csb.gov.tr/db/ced/menu/2025-idari-para-cezalari-aciklamali_20250109033825.pdf
  27. Aidat Yönetimi Nasıl Şeffaf Hale Getirilir? Mali Raporlama Rehberi, https://kayserimerkezbinayonetimi.com.tr/aidat-yonetimi-nasil-seffaf-hale-getirilir-mali-raporlama-rehberi/
  28. OSB ve SS Projeleri Ödeneklerinin Kullanımı ve Kredilendirilmesine, https://kobitek.com/osb-ve-ss-projeleri-odeneklerinin-kullanimi-ve-kredilendirilmesine-iliskin-usul-ve-esaslar
  29. T.C. DENİZLİ İCRA DAİRESİ – Yeni Akit, https://www.yeniakit.com.tr/haber/tc-denizli-icra-dairesi-1878504.html
  30. Organize Sanayi Bölgelerinde Yer Alan Parsellerin Tamamen veya, https://www.lexpera.com.tr/mevzuat/yonetmelikler/organize-sanayi-bolgelerinde-yer-alan-parsellerin-tamamen-veya-kismen-bedelsiz-tahsisine-dair-1
  31. TEKNOSAB Bursa Teknoloji Organize Sanayi Bölgesi – BTSO, https://www.btso.org.tr/projeler/teknosab-bursa-teknoloji-organize-sanayi-bolgesi
  32. Bursa’da 5 bin KOBİ için yeni sanayi ekosistemi kurulacak, https://www.bursasaati.com.tr/bursada-5-bin-kobi-icin-yeni-sanayi-ekosistemi-kurulacak
  33. BTSO MESYEB Elektrikli ve Hibrit Araçlarda Mesleki Yeterlilik, https://www.btsomesyeb.com.tr/tr/haber/409/1/btso-mesyeb-elektrikli-ve-hibrit-araclarda-mesleki-yeterlilik-belgesi-vermeye-basladi.html
  34. Bursa Otomotivde Dönüşüme Hazırlanıyor | BUTGEM, https://www.butgem.org.tr/tr/haber/343/1/bursa-otomotivde-donusume-hazirlaniyor.html
  35. Bursa BTSO Mesleki Yeterlilik Sınav ve Belgelendirme Merkezi, https://www.btsomesyeb.com.tr/
  36. BUTGEM – Bursa Ticaret ve Sanayi Odası Eğitim Vakfı, https://www.butgem.org.tr/
  37. Bursa’da KOBİ OSB Projesi’ne yeşil ışık: Süreç resmen başlıyor, https://www.bursahakimiyet.com.tr/bursa/bursa-da-kobi-osb-projesi-ne-yesil-isik-surec-resmen-basliyor-1654562
  38. Başkan Burkay Bursa Ekonomisi İçin Tarihi Projeler Açıkladı – BTSO, https://www.btso.org.tr/guncel/haberler-ve-duyurular/haber-duyuru-detay/60728
  39. Bursa’da Nilüfer Çayı için iş birliği: Kaçak deşarjlara karşı sıkı denetim, https://www.bursahayat.com.tr/bursa/bursa-da-nilufer-cayi-icin-is-birligi-kacak-desarjlara-karsi-siki-denetim-663264
  40. OSB’lerde yeşil dönüşüm başladı – Eko Haber, https://www.ekohaber.com.tr/osblerde-yesil-donusum-basladi
  41. Bursa’ya ‘yeşil’ OSB! – Elif Didem Danacıoğlu – Bursada Bugün, https://www.bursadabugun.com/yazarlar/elif-didem-danacioglu-129/bursa-ya-yesil-osb-32933.html
  42. Elektrik Güç Artışı Projeleri Bursa, https://enerjibursa.webnode.com.tr/elektrik-guc-arttirimi-projeleri-bursa/
  43. Bursa OSB depremzedeler için seferber oldu, https://www.bosb.org.tr/edergi/sinerji_sayi47.pdf